Holland Festival

Vrijwel geen ander gezelschap spreekt zozeer tot de verbeelding als Les Ballets Russes, de legendarische groep rond impresario Serge Diaghilev. Hij bracht de beste dansers, choreografen, componisten en kunstenaars bij elkaar en produceerde het ene baanbrekende werk na het andere. Honderd jaar na het eerste optreden van de groep in Parijs brengt Het Nationale Ballet een hommage aan dit gezelschap. Bovendien staat de wereldpremière van Sheherazade van Krzysztof Pastor op het programma, een geheel nieuwe  interpretatie van het gelijknamige exotisch-erotische spektakelstuk dat Mikhail Fokine in 1910 voor Les Ballets Russes maakte. 

Nadat Lucifer uit de hemel is verbannen, weet hij Adam en Eva met een list uit het paradijs te verdrijven. Volgens componist

Rob Zuidam is dat maar goed ook, omdat anders nooit het menselijk bewustzijn en de beschaving zouden zijn ontstaan. Geïnspireerd op Joost van den Vondels gelijknamige tragedie uit 1664 schrijft hij nu een nieuwe, Nederlandstalige opera. De muzikale leiding is in handen van nieuwe-muziekspecialist Reinbert de Leeuw. De regie is van Guy Cassiers, onder meer bekend

van zijn multimediale Proustensceneringen bij het Ro Theater. Thomas Oliemans zingt de titelrol, terwijl de Amerikaans-Nederlandse sopraan Claron McFadden de rol van Eva voor haar rekening neemt.

trailer op YouTube

Na zijn bewerking van de Viscontifi lm  Rocco en zijn broers voor de RuhrTriennale 2008 schuift regisseur Ivo van Hove nu drie films van Michelangelo Antonioni (1912-2007) ineen tot een groots panorama van een veranderende wereld. In L’Avventura weet een jonge vrouw niet hoe ze moet omgaan met de avances van de min naar van haar verdwenen harts vriendin. La Notte toont de teloorgang van een huwelijk tijdens een nachtelijk feest in een luxueuze villa. En in L’Eclisse flirten een jonge man en vrouw met elkaar tegen de achtergrond van de Milanese beurs. Drie films vol gewone mensen, mensen van nu, mensen die worstelen met liefde en trouw, met achterhaalde morele codes in een snel veranderende wereld. Typische Van Hove-mensen. 

In december 2005 schitterde Antony voor het eerst onder eigen naam in een tot de nok toe uitverkocht Koninklijk Theater Carré. Het Holland Festival nodigt hem uit om aan het einde van zijn grote Europese promotietour opnieuw op het podium van – volgens Antony zelf – één van de mooiste theaters ter wereld te staan. Speciaal voor deze gelegenheid brengt hij samen met zijn band the Johnsons én het Metropole Orkest een uniek orkestprogramma met ondermeer songs van Antony’s in januari 2009 uitgebrachte cd The Crying Light . Met zijn hemelse stemgeluid en zijn persoonlijke teksten beroert Antony een grote schare fans.

Zestien jaar na de dood van de Vlaamse componist Karel Goeyvaerts (1923-1993) beleeft de opera Aquarius (1993) alsnog zijn scenische wereldpremière. Goeyvaerts begon na zijn studie bij Messiaen als streng serialist maar hechtte later meer aan de communicatieve waarde van zijn werk, dat een repetitief en neotonaal karakter kreeg. In de ‘scenische cantate’ Aquarius schetst Goeyvaerts de collectieve zoektocht naar een ideale samenleving waarin ieder individu in volledige harmonie zijn positie vindt. Er is geen verhaal; de zestien solostemmen zingen en spreken voornamelijk in onomatopeeën (klanknabootsingen). Gaandeweg worden de woorden herkenbaarder en horen we citaten in acht talen uit het laatste Bijbelboek Openbaringen, waarin de mensheid wordt toegeleid naar Nieuw Jeruzalem: een betoverend mooie utopie.

Beyond the Score® is bedacht en uitgewerkt door Gerard McBurney, creatief directeur van het Chicago Symphony Orchestra. In de eerste helft van het programma wordt met verschillende media Bartóks ‘wonderbaarlijke mandarijn’ uitgelegd. Dit programma is er dus niet alleen voor kenners, maar voor iedereen die nieuwsgierig is naar de wereld van de klassieke muziek. Twee acteurs brengen teksten en de muziekfragmenten worden live ten gehore gebracht door het Koninklijk Concertgebouworkest. Het geheel geeft een indringend beeld van de wereld achter Bartóks sensationele partituur. Na de pauze wordt de volledige balletmuziek gespeeld. Tussendoor speelt de Turkse pianist Fazil Say zijn eigen pianoconcert De stilte van Anatolië.

 Amsterdam is dit seizoen de enige speelplek buiten Japan voor het Bunraku-za gezelschap van grootmeester Yoshida Minosuke. Bunraku, door de Unesco uitgeroepen tot ‘levend cultureel erfgoed’, is een eeuwenoude theatervorm met poppen van één tot anderhalve meter groot, een verteller en een shamisen speler. De voorstellingen vertellen kor te sprookjes en politiekhistorische gebeurtenissen uit de geschiedenis van Japan, gezet in houten decors met prachtig beschilderde achter doeken. De poppen worden bediend door drie poppenspelers tegelijk, geheel in het zwart gekleed, met alleen het gezicht van de grootmeester zichtbaar. De vaardigheid waarmee de grootmeester en zijn discipelen een wereld aan emoties weten te leggen in de subtiel bewegende poppen is ongeëvenaard.

De bronstige wereld van uitdagende, vrijgevochten zigeunerinnen, stoere militairen en stierenvechters oefent een sterke fascinatie uit op het publiek waardoor Carmen een van de grootste operasuccessen is. Het Koninklijk Concertgebouworkest, onlangs door het blad Gramophone uitgeroepen tot beste orkest ter wereld, wordt gedirigeerd door Marc Albrecht. Hij maakte in september 2008 een overweldigend debuut bij DNO als dirigent van Die Frau ohne Schatten. In het scenische concept van Robert Carsen wordt het decor gevormd door een arena met een tribune. Hiermee wordt het verband gelegd tussen het stierengevecht – dat dient te eindigen met de dood van het beest – en het dramatische einde van Carmen. In de titelrol maakt de jonge Bulgaarse Nadia Krasteva haar DNO-debuut.

De Zuid-Afrikaanse performer Steven Cohen en de artistieke staf van het Holland Festival hebben in goed overleg besloten de oorspronkelijk geprogrammeerde performance Golgotha niet te presenteren in het festival. De reden hiervan is dat het nieuwe werk van Cohen nog niet klaar is om aan het publiek te tonen. Cohen brengt in plaats hiervan een programma met drie soli: Chandelier (2002), Dancing Inside Out (2004) en Maid in South Africa (2005).

Voor de Zuid-Afrikaanse beeldend kunstenaar / performer Steven Cohen incorporeert het lichaam alle aspecten van het bestaan, en dus zet hij zijn lichaam in om kunstwerken te creëren in zeer uiteenlopende ruimtes als musea, podia en plekken in de openbare ruimte waar hij niet is uitgenodigd. Zijn werk balanceert op de rand van beeldende kunst, dans en travestie. Hij zoekt het spanningsveld op tussen een uitgesproken persoonlijke identiteit en de beleving daarvan in het openbare leven. Daarbij spelen het jodendom, homosexualiteit, racisme en etniciteit een rol. 

De Franse componist Pascal Dusapin (1955) verzamelde voor zijn ‘operatorio’ La Melancholia teksten over melancholie van schrijvers als Shakespeare, Homerus en Chaucer en vatte deze in muziek die soms beschouwend en meditatief, soms ook explosief dramatisch is. Voor de pauze klinkt een door Guus Janssen georkestreerde suite van werken van John Dowland (1562-1626), een notoir verkenner van de melancholie als muzikale sfeer, en een nieuw werk van de jonge Nederlandse componist Giel Vleggaar, wiens idioom sterk aanleunt tegen jazz en pop. Tot slot horen we nog Galim – ‘requies plena oblectationis’ (‘Rust vol van vreugde’, Cicero) voor fl uit en strijkorkest dat Dusapin schreef naar aanleiding van een persoonlijk rouwproces.

 Het Holland Festival en Asko|Schönberg, die beide een hechte band hadden met Mauricio Kagel, presenteren een In Memoriam voor de in september 2008 overleden componist. Communicatie met het publiek was voor deze autodidactische, Argentijns-Duitse componist het allerbelangrijkst. In dit concert komt dat onder meer tot uitdrukking in Divertimento? (2005-2006), een werk over de almacht en machteloosheid van de dirigent, die in dit stuk letterlijk geconfronteerd wordt met een muitend orkest. Verder beleeft Kagels allerlaatste compositie, In der Matratzengruft (2007-2008) voor solotenor en ensemble, zijn Nederlandse première. Kagel vergelijkt hierin zijn eigen langdurige ziekbed met de langzame dood van de Duitse dichter Heinrich Heine.

Architect Winy Maas (MVRD) spreekt met een reeks gasten over de mogelijkheden van toekomstige steden en werelden. Het evenement zal een multimediaal karakter hebben, projecties op vier schermen van bestaande en toekomstige steden worden afgewisseld met gesprekken en beschouwingen met de gasten.

De Franse componist Pascal Dusapin waagt zich voor het eerst aan een orgelwerk: Memory. Hij bevindt zich in het gezelschap van zijn leermeesters Iannis Xenakis en Franco Donatoni van wie respectievelijk Gmeeoorh (1974) en Feria II (1992) worden uitgevoerd. Dit bijzondere orgeldrieluik is robuust van karakter en verkent alle expressieve mogelijkheden van het meest krachtige der instrumenten. Het tweede deel van het programma bestaat uit werken voor klarinet, het favoriete instrument van Dusapin, uitgevoerd door het jonge kamermuziekensemble Particella, opgericht door leden van het Mahler Chamber Orchestra onder leiding van klarinettist Jaan Bossier. Ze spelen onder meer een solobasklarinet in een werk dat is geïnspireerd op Romeo en Julia, en we horen een klarinet in intieme combinatie met cello en piano.

De Franse componist Edgard Varèse (1883-1965), door Henry Miller beschreven als ‘de stratosferische colos van het geluid’ heeft slagwerk en geluid een volwaardige plaats bezorgd binnen de muziek. Zijn ritmische avonturen inspireerden componisten als John Cage, Elliot Carter en Pierre Boulez. Zelfs op dit moment, veertig jaar na zijn dood, is hij nog immens populair in het DJ circuit.

Door op meesterlijke wijze muziek en beeld te integreren weet cineast Frank Scheffer een poëtische reis te creëren door Varèse’s composities en het ritme van zijn schitterende krachtige muziek te vangen. Scheffers films en documentaires zijn nauw verweven met de muziekgeschiedenis van de twintigste eeuw. Als geen ander heeft hij gedurende meer dan twintig jaar deze ontwikkeling en z’n talloze stromingen gevolgd: van Gustav Mahler, Arnold Schönberg en Igor Stravinsky tot Pierre Boulez, Luciano Berio, Elliott Carter, Karlheinz Stockhausen, John Cage en Frank Zappa.

‘Voor elk concept van Varèse vindt Scheffer bijpassende beelden [...] We begrijpen en voelen wat Varèse bezig hield.’ (André Waardenburg, NRC Handelsblad)

‘Varèse prachtig geïntroduceerd’ (Jan Pieter Ekker, Cinema.nl)

‘The French composer’s experiments in rhythm continue to inspire DJs; the great music

documentarist Scheffer is a master at integrating sound and images.’ (Amsterdam Weekly)

 Geen andere regisseur dan Christoph Schlingensief (1960) gebruikt in zijn werk zo uitgesproken politieke en maatschappelijke ontwikkelingen, van zijn eerste films in de jaren tachtig tot zijn theaterstukken in de jaren negentig en performances in de openbare ruimte. Eine Kirche der Angst vor dem Fremden in mir is een zeer persoonlijke productie waarin een cruciale gebeurtenis in het leven van de maker (de in 2008 geconstateerde longkanker) de bron is voor een ritueel dat de meest extreme tegenstellingen bijeenbrengt. In de Zuiveringshal wordt een kerk gebouwd waarin zich een evenement voltrekt dat veel weg heeft van een dodenmis. Schlingensiefs lichaam en zijn levenskunst moeten getroost, zijn demonen bezworen met rituelen uit de katholieke kerk en performances van de Fluxusbeweging.

Tegen Arnold Schönberg zou Gustav Mahler ooit hebben gezegd: ‘Ik begrijp niets van uw muziek, maar ik weet dat het grote kunst is en daarom geef ik u mijn steun.’ Maar wat is grote kunst? Hoe kunnen we grootheid meten en herkennen? Gaat het om kwaliteit of kwantiteit? Wie bepaalt wat grote kunst is? Is dat het publiek, de kunstcriticus, de kunstenaar, de subsidiegever, het nageslacht? Streeft de hedendaagse kunstenaar nog naar grootheid? Zoekt het publiek eigenlijk nog wel grootheid in de kunst? En zo ja, waar vinden we die dan? In een rondetafelgesprek onder de titel Great! geeft het Nexus Instituut het woord aan enkele prominente vertegenwoordigers van de kunst en de kunstkritiek.

Deelnemers zijn onder anderen de danslegende Damian Woetzel, tot voor kort principal dancer van het New York City Ballet; de vooraanstaande kunstcriticus Jean Clair (pseudoniem van Gérard Régnier), voormalig directeur van het Picasso Museum in Parijs, onlangs gekozen tot lid van de Académie Française; Heather Watts, oud-prima ballerina die destijds op verzoek van George Balanchine zich bij het New York Ballet voegde en momenteel werkzaam is bij Vanity Fair; hoogleraar cultuurfilosofie en lid voor de Raad van Cultuur René Boomkens; de Amerikaanse kunsthistoricus Hal Foster, die in zijn boek The Anti-Aesthetic: Essays on Postmodern Culture (1983) al het einde van de moderne tijd en de komst van het postmodernisme aankondigde; de Ierse actrice en theaterregisseuse Fiona Shaw, een van de grootste en meest gevraagde klassieke toneelspeelsters van onze tijd; en de Britse kunstcriticus en muziekfilosoof Roger Scruton, wiens eigenzinnige kunstopvattingen miljoenen lezers en kijkers aan boek en buis gekluisterd houden en tenslotte Katharina Wagner, achterkleindochter van Richard Wagner en leider van de Bayreuther Festspiele.

In 1957 en 1958 werkte de Franse componist Edgard Varèse negen maanden in het Eindhovense NatLab aan zijn Poème électronique, een compositie voor geluidstape, samengesteld uit duizenden geluidsopnamen. Hij ondernam dit pionierswerk van electronische muziek en opnametechniek op verzoek van de architect Le Corbusier. In het Philips-paviljoen op de wereldtentoonstelling van 1958 in Brussel, een door Le Corbusier en Iannis Xenakis ontworpen kathedraal van de moderniteit, werd Varèses tape-compositie gecombineerd met een licht- en diashow. De bezoekers ondergingen een totaalervaring waarbij geluid, beeld en ruimte samensmolten. Een jarenlange droom van Varèse werd bewaarheid.

Het elektronisch gedicht. Edgard Varèse in Nederland, een documentaire van Willem Hering en Hank Onrust, schetst de moeilijkheden die Varèse in ons land heeft ondervonden en legt de vinger op een kenmerkend aspect van het gehele oeuvre van Varèse: de frictie tussen zijn visioenen over muziek als 'georganiseerd geluid' en de klanken die hij met de primitieve middelen die hem ter beschikking stonden kon realiseren. Componisten als Chou Wen-chung en Karlheinz Stockhausen lichten deze strijd tussen droom en werkelijkheid toe, terwijl met origineel beeldmateriaal en getuigenissen van de betrokkenen wordt verhaald van de wederwaardigheden rondom het Poème électronique. Componist Dick Raaijmakers, indertijd werkzaam bij Philips, vertelt op aangenaam dociele wijze over deze bijzondere muziek: “Korte, uitgesneden klanken die op de grens staan van het herkenbare.”

Mendel Singer lijkt op de Bijbelse Job. Ook hij verliest alles wat hem lief is: zijn zoons, zijn vrouw, zijn vaderland, zijn geloof. Desondanks wordt hij beloond met een happy end: hereniging met zijn verloren gewaande zoon die is uitgegroeid tot succesvol componist. Met diens muziek in zijn oren is er eindelijk rust voor Mendel. De gouden combinatie Johan Simons (regie), Koen Tachelet  bewerking) en Bert Neumann (decor), dit keer aangevuld met Simons’ oude Hollandia-collega Paul Koek (muziek), maakt een aangrijpende bewerking van Josephs Roths roman uit 1930. De Duitse krant Der Standard noemde Hiob ‘een van de ontroerendste ensceneringen in München sinds zeer lange tijd.’ 

De Vlaamse componist Karel Goeyvaerts (1923-1993) stond in nauw contact met zijn Amerikaanse collega James Tenney (1934-2006). Van beiden voert het Antwerpse ensemble Champ d’Action nu enkele sleutelwerken uit. Zo klinkt van Tenney Critical Band – een hommage aan John Cage, mede vanwege de vrijheid die hij de uitvoerende muzikanten laat – en de bedrieglijk eenvoudige canon A rose is a rose is a round. Van Goeyvaerts horen we Das Haar, dat hij schreef naar aanleiding van de ziekenhuisgeluiden die hij hoorde vlak na een bijna-fataal hartinfarct. En in Litanie IV blikt hij al vooruit op zijn opera Aquarius waaraan hij de laatste tien jaar van zijn leven werkte. Aquarius krijgt overigens in dit Holland Festival, ruim 15 jaar na de dood van de componist, eindelijk een scenische wereldpremière.

Na de verrassende ‘no-man show’ Stifters Dinge vorig jaar in het Holland Festival presenteert de Duitse componist en muziektheatermaker Heiner Goebbels zijn nieuwste productie in samenwer king met het fameuze Hilliard Ensemble. Associatieve teksten van Eliot, Blanchot, Beckett en Kafka vormen de basis voor een geën sceneerd concert zonder herkenbare verhaallijn of personages. De muziek is schaars, ‘alleen ge bruikt wanneer het absoluut nodig is: om de sfeer van Eliots gedicht te verhogen of om de woorden van Beckett op de wijze van een metrische psalm te brengen.’ (The Guardian). I went to the house but did not enter kan misschien het beste worden omschreven als een reis in drie tijdframes op een niet nader omschreven plek: overal en nergens. Een niet te missen wereldtopper!

De New Yorkse Marina Rosenfeld omschrijft zichzelf als componist en beeldend kunstenaar. Zowel de muziekwereld als het museum- en galeriecircuit omarmen haar werk al jaren. Met concerten en performances in musea als het Tate Modern en installaties in muziekclubs als het Tonic (NY) slaat ze moeiteloos de brug tussen beide domeinen. De wereldpremière van Teenage Lontano was dan ook meteen de opening van de Whitney Biennale in NY in 2008.

Tijdens een reeks intieme repetities heeft zij geprobeerd om niet alleen hun pogingen haar partituur te zingen te vangen, maar ook hun spontane sociale interacties, grappen en onzekerheden. Voor het maken van de installatieversie van Teenage Lontano heeft Rosenfeld, zo schrijft zij in het on-line open source tijdschrift Interval(le)s, ‘de voorstellingen van de tieners die ik tijdens onze gezamenlijke sessies had gevangen, getranscribeerd en opnieuw gemixt  tot weer een nieuwe “cover”, dit keer van mijn origineel, en primair gemodelleerd vanuit het gefragmenteerde commentaar, het plezier, de tegenwerpingen, de virtuositeit en de uitwijdingen van mijn geweldige zangers, want uiteindelijk vroegen hun uiteenlopende interpretaties van mijn interpretatie om een geheel eigen versie.

Het Filmmuseum werkt aan de restauratie van de vermaarde antioorlogsfilm J’accuse uit 1919. De Franse regisseur Abel Gance begon al tijdens de laatste fase van de Eerste Wereldoorlog in de loopgraven aan zijn epische werk. In de film weten twee soldaten, waarvan de één een verhouding heeft met de vrouw van de ander, zich met elkaar te verzoenen. De boodschap: als dit soldaten lukt, waarom dan niet de politiek leiders die voor de oorlog verantwoordelijk zijn? Van J’accuse is slechts één gekleurde nitraatkopie bewaard gebleven die in het bezit is van het Filmmuseum. De volledig gerestaureerde versie wordt gepresenteerd met nieuwe muziek van ex-Captain Beefheart-gitarist Gary Lucas en de jonge Nederlandse componist Reza Namavar, live uitgevoerd door Lucas zelf en het EnsembleCaméléon.

Met Kristal brengt De Veenfabriek een ode aan de componist Edgard Varèse (1883-1965). Varèse zocht, ondanks alle tegenwerking en verzet, zijn leven lang naar de bevrijding van de klank uit zijn historische teugels. Varèse introduceerde nieuwe instrumenten, waaronder de sirene, in het bestaande orkestrale instrumentarium en bracht zo een vernieuwing in de muziek teweeg. Kristal is een concertant portret over Edgard Varèse, verteld, gezongen en gemusiceerd door actrice Yonina Spijker en het tienkoppige sireneorkest van De Veenfabriek. Hiermee maakt De Veenfabriek het verlangen van Varèse tot werkelijkheid en houdt het een pleidooi voor de schoonheid van het experiment.

Ook in het Muziekgebouw aan ’t IJ wordt de 70e verjaardag gevierd (precies vandaag!) van Louis Andriessen, Nederlands belangrijkste componist. Het programma bestaat uit muziek van en door vrienden van Louis Andriessen. Zijn eigen werk La Passione uit 2002 staat centraal en wordt – net als bij de première in 2002 in Londen – gezongen door de Italiaanse Cristina Zavalloni. De muziek die Andriessen voor haar schreef, op verzen van haar landgenoot Dino Campana, grijpt terug naar het avontuurlijke modernisme uit de eerste decennia van de 20e eeuw. Na de pauze wordt een verjaardagsverrassing ten gehore gebracht en klinken onder meer de beroemde Folk Songs van Andriessens oude leraar Luciano Berio.

Vanaf 12 uur is het feest in het Concertgebouw: Nederlands belangrijkste componist Louis Andriessen viert zijn zeventigste verjaardag. Met maar liefst twee complete concerten door onder meer het Radio Filharmonisch Orkest, het Groot Omroepkoor en Asko|Schönberg onder leiding van Reinbert de Leeuw, is er zowel aandacht voor Andriessens muzikale wortels – de muziek van zijn vader Hendrik Andriessen en van Igor Stravinsky – en zijn vroege succeswerk Nocturnen, als voor recentere composities. En wie is er niet benieuwd naar zijn nieuwe werk voor twee piano’s (gespeeld door de zusters Katia en Marielle Labèque) en groot orkest, dat klinkt naast de wereldpremière van Preludio all’infinito van Andriessens goede vriend Diderik Wagenaar.

Na haar eerste opera-enscenering Dido & Aeneas (Holland Festival 2006) neemt Sasha Waltz voor haar tweede choreografischmuzikale productie de opera Medeamaterial (1991) van de Franse componist Pascal Dusapin als uitgangspunt. Het verhaal op tekst van Heiner Müller is uitgebeend tot op de kern: een vrouw wordt uitgebuit en verstoten en ziet geen andere uitweg dan het doden van haar kinderen. De opera is één grote solo voor coloratuursopraan, bijgestaan door een koor van twintig zangers. Daaromheen drapeert Sasha Waltz haar zestien dansers. Met hen nuanceert zij het beeld van Medea als wrekende furie en kindermoordenaar. ‘Men verlaat de zaal als na een visueel-auditieve kuur.’ (Der Tagesspiegel)

Filmhuis Den Haag en het Instituto Italiano di Cultura organiseren vanaf 4 juni een groots Michelangelo Antonioni retrospectief met maar liefst vijftien films naar aanleiding van het Antonioni project van Toneelgroep Amsterdam. Samen met Federico Fellini en Luchino Visconti behoort Antonioni tot de groten van de Italiaanse cinema. Hij werd wereldberoemd met o.a. La signora senza camelie (1953), Blow-up (1966), Zabriskie point (1969), Professione: reporter (1974), Identifi cazione di una donna (1982) en zijn fameuze drieluik L’Avventura (1960), La Notte (1961) en L’Eclisse (1962). Antonioni is een exponent van wat ‘auteurscinema’ is gaan heten: films waarin de persoonlijkheid van de maker onmiskenbaar naar voren komt, in stijl, in thematiek en in vorm. Hij geldt als de cineast van het onvermogen tot communicatie, van het mal de vivre en van de altijd ongrijpbare relatie tussen man en vrouw. Hij ontwikkelde een filmtaal waarin hij informatie uitstelde of zelfs aan de kijkers onthield. Geen dialogen maar uitgekiende composities van (moderne) architectuur en landschappen die het innerlijk van de personages aan het licht brengen. Het zijn vooral Antonioni’s films uit de eerste helft van de jaren zestig die nog steeds actueel en modern aanvoelen en een inspiratiebron zijn voor nieuwe generaties f lmmakers. De invloed van Antonioni geldt niet alleen in Europa (o.a. Michael Haneke, Lars von Trier, Pedro Costa, Nanouk Leopold), maar is vooral ook van toepassing op de fi lms van belangwekkende niet-Europese regisseurs zoals Carlos Reygadas, Abbas Kiarostami, Nuri Bilge Ceylan, Tsai Ming Liang. Een aantal van deze regisseurs komt apart aan bod in het bijprogramma ‘De erfenis van Antonioni’. Meer informatie: www.filmhuisdenhaag.nl
Het retrospectief wordt vanaf 4 juni vertoond in: Filmhuis Den Haag, Lantaren Venster, Rotterdam, ‘t Hoogt, Utrecht, Plaza Futura, Eindhoven, Lux, Nijmegen, Focus, Arnhem, Images, Groningen.

The Old Brand New is een Engelstalige multidisciplinaire lezingenreeks over de concepten ‘oud’ en ‘nieuw’ in de kunst. In de kunst is het concept ‘nieuw’ zowel een ideaal als een vloek. De avantgarde is dood verklaard en de ‘cultus van het nieuwe’ is over zijn hoogtepunt heen. Is ‘nieuw’ nog toegestaan? Hoe nieuw is ‘neo’? En hoe vernieuwend is ‘retro’? Door de term ‘nieuw’ te ijken aan ‘oude’ thema’s als virtuositeit, kennis en entertainment, wordt in de lezingenreeks The Old Brand New het concept ‘nieuw’ bevrijd van zijn versleten imago en wordt het in al zijn complexiteit aan de orde gesteld. New Beauty is de zesde aflevering van The Old Brand New. Er is op de wereld nauwelijks een plek te vinden die onberoerd is gebleven door de orkaan van geweld die in de vorige eeuw door menselijke ambities werd ontketend. Nog steeds is de impact ervan zo groot dat er nauwelijks eigentijdse kunstenaars en denkers zijn die zonder reserves durven spreken over schoonheid. Toch betekent dit niet dat de oude en beproefde alliantie tussen schoonheid, waarheid en kunst simpelweg verbroken is. The Old Brand New heeft de Britse auteur, historica en mythografe Marina Warner en de internationaal bekende beeldend kunstenaar Dominique Gonzalez-Foerster uit Parijs gevraagd na te denken over de eigentijdse connotaties van ‘schoonheid’. Kan schoonheid relevant zijn in de eenentwintigste eeuw? Hoe verhouden oude en nieuwe vormen van het concept schoonheid zich tot context en betekenis, concepten die cruciaal zijn geworden voor ons huidige kunstbegrip? New Beauty is een dubbele lezing, gevolgd door een nagesprek waarbij de filosoof Karim Benammar optreedt als moderator.

Een initiatief van de Appel arts centre, If I Cant Dance I Don’t Want To Be Part Of Your Revolution, Research group Art Practice and Development at the Amsterdam School of the Arts, LISA, Studium Generale of the Gerrit Rietveld Academie, DAI / Master Programme / ArtEZ Institute of the Arts en Stadsschouwburg Amsterdam.

In samenwerking met ABC Treehouse organiseert het Holland Festival een openbaar gesprek tussen regisseur John Collins en dr. Gene Moore, Engelstalig letterkundige van de UvA en Faulknerspecialist. Onder leiding van Donna DuCarme, manager van ABC Treehouse zullen zij van gedachten wisselen over de literaire bronnen die John Collins met zijn New Yorkse gezelschap Elevator Repair Service heeft verwerkt. Twee belangrijke werken uit de Amerikaanse literatuur zullen in het bijzonder worden besproken: The Sound and The Fury van William Faulkner en The Great Gatsby van F. Scott Fitzgerald.

John Collins werkt sinds 1991 met zijn gezelschap aan experimentele voostellingen waarvoor literaire bronnen vaker het vertrekpunt vormen. Dit jaar brengt het Holland Festival hun voorstelling The Sound and The Fury, dat vooral geïnspireerd is op het eerste hoofdstuk van Faulkners gelijknamige boek. Dit hoofdstuk, ‘April Seventh, 1928’ , geheten, wordt verteld vanuit het perspectief van Benjy Compson, een dofstomme en geestelijk gehandicapte jongen die geen onderscheid kan maken tussen heden en verleden en zo tot bijzondere associaties komt over zijn familie.

Belangstellenden zijn van harte welkom, dit gespek is vrij toegankelijk.

Gun uzelf een zwoele zomeravond buiten en geniet met uw zelf mee genomen picknickmandje te midden van alle andere liefhebbers van een van de all time favorites uit de operawereld: Carmen van Bizet. De bronstige wereld van uitdagende, vrijgevochten zigeunerinnen, stoere militairen en stierenvechters spreekt tot ieders verbeelding. Regisseur Robert Carsen situeert de slotscene over dé femme fatale, die voor haar eigen grillen en provocaties met haar leven moet betalen, in een arena waarin vierhonderd fi guranten schreeuwen om Carmens bloed. In de titelrol maakt de jonge Bulgaarse mezzosopraan Nadia Krasteva haar Amsterdamse debuut bij De Nederlandse Opera. De opera wordt uitgevoerd door het Koninklijk Concertgebouworkest, onder leiding van Marc Albrecht.

 De Zuid-Afrikaanse theatermaker Brett Bailey maakt met zijn gezelschap Third World Bunfi ght al veertien jaar licht provocerende voorstellingen over Afrika. Voor Orfeus neemt hij ons, op de grens tussen avond en nacht, mee naar een afgelegen locatie waar de beschaafde wereld ver weg is. Hij betovert ons daar met het oude Orfeusverhaal. Op zijn zoektocht naar Euridyce volgen we hem naar de Afrikaanse onderwereld. Daar belanden we midden in de verschrikkingen van de Derde Wereld: ziekten, kinderarbeid, seksslaven en vluchtelingen. Maar zelfs in deze hel is er de troostende muziek van Orfeus, het vermogen om te komen tot iets beters, iets mooiers.

De zesde opera van de Franse componist Pascal Dusapin (1955) heeft Monteverdi’s opera L’Orfeo als inspiratiebron, al heten de twee hoofdpersonen dit keer gewoon Lei en Lui, Zij en Hij. Dusapin is vooral geïnteresseerd in Euridyce, in Lei. Geheel verslingerd aan elkaar, gaan ze op weg. Maar zij weigert de tocht omhoog te gaan uit de onderwereld; zij weet immers al hoe deze geschiedenis afl oopt... De muziek van Dusapin – de enige leerling van Iannis Xenakis – kenmerkt zich door lange, harmonische lijnen, en door het gebruik van ritmische elementen die de grote lijn of de zangpartijen nooit overheersen. Passion ging in de zomer van 2008 in première op het Festival d’Aix-en-Provence, het Holland Festival presenteert een nieuwe versie met een mise-en-espace van Pierre Audi.

Regisseur Alain Platel en componist Fabrizio Cassol ‘ontwesterden’ en ‘ontprotestantiseerden’ Bachs muziek om te komen tot een universele Matthäus Passion. Christus wordt gezongen door een jonge Congolese contratenor; de twee Maria’s, die in het origineel niet voorkomen, door drie vrouwen. De beroemde aria Erbarme dich vormt het muzikale middelpunt. Want dat is volgens Platel de boodschap van het passieverhaal: het smeken om mededogen, erbarmen, ‘pitié’. Tien dansers geven in dertien tableaus uitdrukking aan de toestand van de mens die worstelt met het waardevolle, maar bijkans onmogelijke morele gebod je naaste lief te hebben als jezelf. ‘Een prachtige voorstelling. Zo eentje die lang en langzaam na-ijlt’, schreef NRC Handelsblad.

Veertig tieners staan, alleen of met z’n tweeën, in een lange rij met een iPod in hun oren. Uit een roterende speaker installatie boven hun hoofd klinken elektroakoestische geluiden van de New Yorkse componiste en turntablist Marina Rosenfeld. Zodra de tieners beginnen mee te zingen - aangehouden losse tonen die als een waaier van klank door de ruimte zweven – ontstaat uit het gezang de cover versie van György Ligeti’s orkestrale meesterwerk Lontano (1967). Na een krap half uur is de klankdroom Teenage Lontano voorbij. Rosenfeld maakte deze installatie/performance voor de opening van de Whitney Biennale in 2008. In de versie van Teenage Lontano die ze nu presenteert, schitteren veertig Amsterdamse jongeren in deze coproductie met het Stedelijk Museum. Zij geven het bevrijdende muziekstuk van Ligeti, dat bij het grote publiek bekend werd van de soundtrack van Kubricks The Shining (1980), een kwetsbare en ontroerende interpretatie.

In een decor, dat is geïnspireerd op de Amsterdamse peeskamertjes, zitten 43 muzikanten in 33 op elkaar gestapelde hokjes. De gordijntjes openen zich en langzaamaan ontvouwt zich een opzwepend spektakel van melodie, gezang en ritme. De muzikanten behoren tot de Manganiyars, een moslimgemeenschap uit het Indiase Rajasthan, die al eeuwenlang rondreizen met hun zigeunerachtige, klassiek-Indiase muziek. De Indiase regisseur Roysten Abel, geschoold in Shakespeare en in 2008 nog in Amsterdam met Othello in black and white, werkt in zijn voorstellingen steeds vaker met straatartiesten en muzikanten. In The Manganiyar Seduction (opening Delhi filmfestival 2006) zet hij de muzikanten centraal in een theatrale setting die de Manganiyarmuziek tot een visueel feest maakt.

 Elevator Repair Service uit New York is een meester in het omzetten van niet-dramatische teksten in theater. Tijdens het Holland Festival in 2006 voerde het gezelschap de complete The Great Gatsby uit, nu brengt het de integrale tekst van het eerste hoofdstuk uit de beroemde roman van William Faulkner: The Sound and The Fury (1929). Het verhaal over een Amerikaanse familie in ontbinding wordt verteld vanuit het perspectief van de doof stomme, zwakzinnige zoon Benjy. In deze enscenering van John Collins wisselen de acteurs regelmatig van personage. De gebeurtenissen voltrekken zich in de volgorde zoals ze zich in Benjy’s gemankeerde bewustzijn aan dienen.

Het werk van de Frans-Vietnamese choreografe Ea Sola heeft een overweldigende uitwerking op het publiek. Haar choreografieën onthullen de menselijkheid achter de schoonheid en beweging; voor Ea Sola is het lichaam namelijk meer dan een fysiek gegeven, het is ook een zetel van geschiedenis, van politiek, van liefde.

 

The White Body, een nieuw werk, is Ea Sola’s refl ectie op het Aziatische mondialiseringsstreven.  Gebruikmakend van een vroege tekst (uit 1574) over moderne democratie – Verhandeling over de vrijwillige slavernij van de Franse fi losoof Étienne de la Boétie – stelt ze de plek van de individuele vrijheid in dit turbulente tijdperk van moderniteit en consumentisme ter discussie. In dit werk worden theater, dans en live muziek samengesmolten tot een prikkelende belevenis voor geest en zintuigen. 

De wereldwijd bekende Mikhail Baryshnikov opent het Holland Festival 2009, vergezeld door sterdanseres Ana Laguna. Amsterdam behoort tot de weinige gelukkige ankerplaatsen die zij in 2009 aandoen met een programma van solo’s en een duet. Met Ana Laguna danst Baryshnikov het speciaal voor hen gecreëerde Place van Mats Ek. Hierin ontmoeten twee mensen elkaar, vol van herinneringen. Ook van Mats Ek is Solo for Two, oorspronkelijk gecreëerd voor het Cullberg Ballet. Verder danst Baryshnikov een nieuwe solo van Alexei Ratmansky (voormalig artistiek directeur van het Bolshoi Ballet, nu artist in residence bij het American Ballet Theatre) en Years Later van Benjamin Millepied, eerste solist van het New York City Ballet.

De muzikale taal van het Vioolconcert uit 1994 van de Amerikaanse componist John Adams groeide rechtstreeks uit zijn tweede opera The Death of Klinghoffer. Hij combineert minimalistische technieken met complexe harmonieën en lange melodische bogen en verbindt zijn vioolconcert nadrukkelijk met de klassieke traditie. Rob Zuidam, componist van stomende ensemblestukken en felkleurig muziektheater en ooit begonnen als punkrocker, stelt daar zijn Octet (1992) en de Music for Viola, Piano and Ensemble (2004) tegenover. Deze werken vervangen het eerder aangekondigde Canciones del Alma (voor sopraan Claron McFadden) waarvoor Zuidam de partituur niet tijdig heeft kunnen voltooien vanwege zijn drukke werkzaamheden aan de opera Adam in Ballingschap.

De Frans-Amerikaanse componist Edgard Varèse (1883-1965) liet een invloedrijk oeuvre na dat nu in zijn geheel, verspreid over twee avonden, wordt uitgevoerd. Houtblazers, koper en slagwerk, soms aangevuld met zang en strijkers, maken de dienst uit in Varèses vaak woest ritmische orkestwerken. Beroemd werd zijn Poème Électronique waarbij een waaier aan geluiden werd geprojecteerd op de Wereldtentoonstelling 1958 in Brussel. Van Varèses nooit gerealiseerde utopische opera Espace beleeft de voorstudie Étude pour Espace nu haar wereldpremière, in een orkestbewerking door Chou Wenchung, Varèses voormalige assistent. De avonden staan onder muzikale leiding van componist-dirigent Peter Eötvös en worden omlijst door nieuw werk van videokunstenaar Gary Hill. Eenmalig en uniek, een must voor elke muziekliefhebber!

In het Eindhovense NatLab werkte de Franse componist Edgard Varèse in 1957 en 1958 aan zijn Poème Électronique, een compositie voor geluidstape, samengesteld uit duizenden geluidsopnamen. Hij ondernam dit pionierswerk van elektronische muziek en opnametechniek op verzoek van de architect Le Corbusier. In het Philips-paviljoen op de wereldtentoonstelling van 1958 in Brussel, een door Le Corbusier ontworpen kathedraal van de moderniteit, werd Varèses tape-compositie gecombineerd met een licht- en diashow. De bezoekers ondergingen een totaalervaring waarbij geluid, beeld en ruimte samensmolten. Een jarenlange droom van Varèse werd bewaarheid. Zowel de geluidstape van Varèse als de door Le Corbusier uitgezochte filmbeelden zijn onlangs gerestaureerd. In de aanloop naar de uitvoering van het volledige oeuvre van Varèse in het weekend van 13 en 14 juni organiseert het Holland Festival een speciaal symposium rond dit Poème Électronique.

Geluid en beeld worden opnieuw samengebracht, ditmaal in het Artis Planetarium, de enige plek in Amsterdam die geschikt is voor een 360°-projectie en die de originele ervaring zo dicht mogelijk benadert. Kees Tazelaar, hoofd Sonologie aan het Koninklijk Conservatorium Den Haag, is verantwoordelijk voor de restauratie van het geluidsmateriaal. Hij zal een uitgebreide toelichting geven bij het Poème Électronique. Vooraanstaande internationale Varèse-deskundigen gaan in op de multimediale aspecten van het werk van Varèse en de betekenis van deze componist in de eenentwintigste eeuw, onder andere professor Chou Wen-chung.

De Oostenrijkse regisseur Martin Kušej, die in Nederland naam maakte met theatraal-rauwe regies van Lady Macbeth van Mtsensk van Dimitri Sjostakovitsj (2006) en Die Gezeichneten van Franz Schreker (2007) bij De Nederlandse Opera, situeert Woyzeck in een apocalyptische wereld. De fragmenten uit Büchners onvoltooid gebleven toneelstuk uit 1837 fungeren als herinneringsflarden van een slappeling. Stap voor stap wordt hij door de meedogenloze buitenwereld tot moordenaar gemaakt. Terwijl zijn grootmoeder het meest verschrikkelijke sprookje vertelt dat een mens vertellen kan – het sprookje van het verdwijnen van de hoop – verliest Woyzeck zich in de wereld, tot aan de moord op Marie, de moeder van zijn zoon.