Cancel cultuur ontmoet Brechts' Baal.
Dit artikel verscheen eerder op de News & Features website van Hong Kong Art Foundation. Door Adam Wright, januari 2026.
Baal – het eerste toneelstuk van Bertolt Brecht – vormt al sinds de première, ruim een eeuw geleden, een lastige uitdaging voor de theaterwereld. Het titelpersonage, een charismatische en opstandige jonge dichter, staat bekend om zijn misogynie en gewelddadige gedrag. In Brechts stuk verwerpt Baal maatschappelijke normen, geeft hij zich over aan excessen en weet hij de literaire wereld voor zich te winnen, om vervolgens weg te zakken in zelfgenoegzaamheid en moreel verval. Door Baal niet neer te zetten als een miskende antiheld of rockster, maar als een amorele kracht, stelt Brecht een ongemakkelijke vraag: wat moeten we met hem?
Voor het Ierse theatergezelschap Dead Centre en hun partners van het Beijing Repertory Theater is het antwoord helder: we cancelen hem. En dat bedoelen ze niet figuurlijk – in hun bewerking wordt het personage letterlijk live op het toneel weggevaagd.
Cancel culture voelt misschien als een eigentijds fenomeen, maar volgens de artistiek leiders van Dead Centre, Bush Moukarzel en Ben Kidd, is het vooral „een nieuwe naam voor een oud idee”. „Elke samenleving heeft geprobeerd mensen uit te sluiten die belichamen wat er volgens die gemeenschap mis is. Van de vervloekte Oedipus die in ballingschap wordt gestuurd tot een in ongenade gevallen figuur als Harvey Weinstein: het fenomeen van ‘cancelen’ kent een lange geschiedenis”, vertellen Moukarzel en Kidd aan de Hong Kong Art Foundation.
Dead Centre en het Beijing Repertory Theater staan bekend om hun vernieuwende interpretaties van klassieke werken. Baal past daar goed bij, niet in de laatste plaats omdat Brecht zelf gedurende zijn carrière het stuk voortdurend bleef herschrijven. „Hij worstelde met de vraag of het personage Baal iets waardevols te bieden had aan het publiek. Was zijn antisociale gedrag leerzaam, of vooral destructief? Die worsteling is interessant, omdat ze raakt aan de centrale vraag in Brechts hele theateropvatting: waar dient kunst eigenlijk voor? Kan kunst de wereld veranderen?”
Lang voordat deze Chinees-Ierse samenwerking tot stand kwam, keek Brecht zelf al naar China en naar Chinese acteurs om zijn beroemde Verfremdungseffekt – het vervreemdingseffect – verder te ontwikkelen. „Hij probeerde Chinese toneeltradities te verbinden met zijn Europese literaire gevoeligheid om zo een nieuwe theatervorm te creëren”, zeggen Moukarzel en Kidd. „Samenwerkingen vormen de bron van alle creativiteit. Ideeën, net als mensen, reizen graag de wereld over om verbindingen aan te gaan en overeenkomsten te ontdekken.”
-
Over de productie
Door Ben Kidd and Bush Moukarzel.
Baal wordt zelden opgevoerd om twee redenen. Ten eerste is het geen erg goed stuk. Ten tweede zit er een probleem in het hart ervan – het hoofdpersonage.
Geschreven toen Brecht nog maar twintig was, vertelt Baal het verhaal van een rebelse dichter-muzikant die de conventies van de burgerlijke samenleving afwijst door te kiezen voor alcoholisme en anarchie. Brecht creëerde hiermee een nieuw type antiheld – een personage waar het publiek zich eerder van zou afkeren dan mee zou sympathiseren.
Maar die balans is lastig te vinden, en later begon de schrijver zich zorgen te maken dat hij zijn hoofdpersoon misschien toch iets te aantrekkelijk had gemaakt.
Als je het stuk vandaag bekijkt, vormt Baals charisma een grote provocatie: een misogyn, seksueel roofdier en gewelddadig crimineel – hoe kunnen we het verhaal van zo’n man rechtvaardigen?
Een personage gecanceld. Een klassieker herboren.
Door Onze reactie is om Baal te ‘cancelen’ — niet als een vorm van censuur, maar als een artistieke ingreep. Op het toneel bestaan twee parallelle werkelijkheden naast elkaar. In een blauwe studiobox speelt een ensemble van Chinese acteurs het stuk voor camera’s. Op een scherm daarboven zien we een tweede versie van dezelfde voorstelling, waarin het personage Baal is weggevaagd. Hij is een problematisch personage, dus de beste manier om het stuk op te voeren is door hem te verwijderen.
De voorstelling onderzoekt hoe gecancelde figuren zowel in China als in het Westen uit het publieke zicht verdwijnen, zodat de samenleving beschermd wordt tegen hun overtredingen. Elke maatschappij kent immers een vorm van uitsluiting: een manier om te bepalen wat als ‘goed’ gedrag geldt en wie wij als gemeenschap willen zijn.
In de loop van het verhaal volgen we Baal op zijn tocht van de stad naar een koud, verlaten bos, waar hij uiteindelijk alleen sterft. Terwijl we hem volgen, realiseren we ons misschien dat er eigenlijk maar weinig personages zijn die níét weggevaagd zouden kunnen worden. Maar we kunnen natuurlijk niet iedereen negeren.
Een unieke Chinees-Europese samenwerking
Brechts fascinatie voor China was groot, al was die volledig gebaseerd op zijn verbeelding: hij bezocht het land nooit. Zijn ontmoeting met de beroemde Peking Opera-acteur Mei Lanfang in Moskou bleek echter van grote invloed en vormde uiteindelijk een van de fundamenten van zijn theorie van het episch theater.
Onze half-serieuze stelling is dat dit ‘problematische’ stuk alleen kan worden opgelost door een gezelschap acteurs uit de Volksrepubliek China. Alleen zij kunnen volgens ons Brechts essentie werkelijk vangen en een authentiek vervreemdingseffect creëren. De morele en politieke dimensie van kunst staat centraal binnen zowel het Chinese theater als de moderne Chinese staat.
Deze samenwerking vormt daarom de laatste kans voor dit grotendeels genegeerde, weerbarstige stuk. Alleen de hedendaagse Chinese kunstenaar begrijpt hoe met Baal moet worden omgegaan. Sterker nog: alleen Chinese acteurs weten hoe je een perfecte voorstelling maakt, waarin uitsluitend correct gedrag wordt getoond, ten dienste van de veiligheid en voorspoed van onze samenleving. (Althans, dat is de theorie.)
De productie wordt gemaakt door een internationaal team van makers, waaronder Dead Centre uit Dublin, de bekroonde Chinese scenograaf en lichtontwerper Jiang Han, de Franse videokunstenaar Sebastian Dupouey en een Chinees acteursensemble.
De voorstelling gaat in maart 2026 in Azië in première tijdens het Hong Kong Arts Festival (19–22 maart, vijf voorstellingen), gevolgd door de Europese première op het Holland Festival. Daarna staat een tournee gepland langs Chinese steden als Shanghai, Wuzhen en Beijing.